صفحه اصلي   | تماس با ما   | پذيرش مقاله

 

    آموزش عالي، توسعه و تقويت ارزشهاي اسلامي/* احمد حيدري مقالات پژوهشی
دوشنبه 24/2/1386

 

در طول سال هاي پس از انقلاب اسلامي كاركرد آموزش و فرهنگ پذيري ديني در دانشگاه‌ها و نيز تـعهد مراكز آموزش‌عالي ايران به اين كاركردها، در عرصه نظر و عمل مورد توجه رهبر انقلاب و مقامات جمهوري اسلامي قرار گرفت، به طوري كه حضرت امام خميني (ره) در پيام نوروزي 1359 خود، نخستين فرمان عملياتي انقلاب فرهنگي را صادر كرد. فرماني كه ريشه در آرمانها و مطالبات اسلامي عقيدتي نخبگان، گروه‌ها و مرم مسلمان ايران داشت و به دنبال آن بحث اسلامي شدن دانشگاه‌ها و نظام آموزشي كشور با جديت مطرح شد. تعطيلي دانشگاه‌ها، تشكيل ستاد و سپس شوراي عالي انقلاب فرهنگي، جهاد دانشگاهي و نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها، ايجاد معاونت فرهنگي، اجتماعي در وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و نيز تشكيل ادارة امور فرهنگي و فوق برنامه در هر دانشگاه را در اين راستا بايد ذكر كرد.

در جريان انقلاب فرهنگي و بعداز آن، انتظارات مردم ايران از نظام آموزش‌عالي به عنوان نهاد پيشتاز در اين زمينه بالا رفت و همه منتظر بودند كه تلاشها و اقداماتي براي تحقق ارزشهاي اسلامي صورت بگيرد.

حضرت امام خميني (ره) فرمودند « دانشگاه مبدأ همة تحولات است». اين بدان معناست كه دانشگاه مي‌تواند نقش تحول آفريني را در جامعه ايجاد كند. از اين رو سازوكارها بايد بگونه‌اي باشد كه دانشگاه در عرصه تصميم‌سازي و تصميم‌گيري كشور احساس حضور و مسئوليت پيدا كند.

امروزه نقش و جايگاه دانشگاه بسيار فراتر از گذشته است و مي‌تواند در تمام شئون جامعه اعم از سياست، فرهنگ و اقتصاد ايفاي نقش كند و منشاء دگرگوني و تحول در اشاعه ارزشهاي اجتماعي، علم و فناوري باشد. دانشگاه‌ها نقش زيادي در توسعه و اعتلاي فرهنگي جامعه، غني بخشي فرهنگ عمومي جهت رشد و توسعه فرهنگ علمي، حفظ، انتقال و باز انديشي سنتها و ميراث فرهنگي گذشته و تجديد حيات جامعه بر عهده دارند.

دانشگاه در پيروزي ا نقلاب اسلامي نيز نقشي مؤثر و بي‌ بديل داشت و ايده حضور دين در عينيت جامعه را شكوفا ساخت. در طول ساليان دفاع مقدس و به دنبال آن سازندگي كشور نيز نقش مؤثر خود را ايفا نمود.

علاوه بر اينها، ايفاي نقش و تحول آفريني دانشگاه در جامعه از آن روست كه نخبگان و زبدگان جوان هر جامعه را در خود مي‌پذيرد و عالي‌ترين بيان حق طلبي، ظلم ستيزي، عدالت طلبي و آرمان خواهي را در نسل شريف دانشجو متبلور مي‌كند.

از سوي ديگر تجارب تمدن اسلامي و توسعه علوم و فنون در دنياي معاصر حاكي از آن است كه بدون فراهم شدن بستر فرهنگي مناسب و مبتني‌بر خلاقيت و زايش انديشه‌ها و داد و ستد تجارب بشري، خود اتكايي علمي و فني و ايجاد دانشگاه اسلامي ممكن نخواهد بود. زيرا دانشگاه‌ها نقش مهمي در توليد انديشه و ارائه راهكارهايي براي بازسازي تمدن و فرهنگ اسلامي و ملي دارند. اسلام در گذشته قدرت توليد علم، ايجاد فرهنگ و تمدن در ابعاد گسترده‌اي در جهان داشته و توانسته است فرهنگ، تمدن و صنعت دنيا را به دست بگيرد.

در اين زمينه وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالي برنامه‌هايي را براي تقويت ارزشهاي اسلامي و گرايشهاي معنوي در دانشگاه‌ها انجام دادند تا تحولات فرهنگي در اين نهادها و سپس جامعه ايجاد نمايند.

بايد توجه كرد كه در نظام جمهوري اسلامي، دانشگاه‌ تنها يك بنگاه تأمين كننده نيروي انساني متخصص براي جامعه و بنگاه‌هاي اقتصادي نيست، بلكه نهادي است كه مي‌تواند رهبري حركت و ايجاد تحول در زير ساختهاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي و اقتصادي جامعه را در دست بگيرد. همچنين مي‌تواند مركز ايجاد الگوهاي صحيح رفتار اجتماعي، حافظ سنتهاي علمي و فرهنگي جامعه، عامل تعميق وفاق اجتماعي، بهبود كيفيت زندگي مردم، تعالي دهنده سطح تبادل عقايد و تجربيات در درون جامعه و عامل اصلي نهادي كردن علم در جامعه باشد.

بايد توجه داشت كه دانشگاه به عنوان يك نهاد علمي و فرهنگي، مركزي براي پرورش خلاقيت نسل جوان و ميدان دادن به انديشه‌هاي نو و جسارت‌هاي علمي است.

دانشجوي متعهد دانشگاه را هم متعهد مي‌كند. زيرا نگاه خاصي به علم دارد و در جستجوي حقيقت است. اين ديدگاه به پديده‌هاي علمي براساس اعتقادات ديني خود مي‌نگرد. ديدگاهي كه مشيت الهي را در تمام پديده‌هاي ساري و جاري مي‌بيند و هدف آن توليد علم جهت‌دار الهي است، همه پديده‌ها را چونان آيات الهي مطالعه و بررسي مي‌كند و حتي به علوم تجربي با ماهيتي ديني و الهي مي‌نگرد.

وقتي دانش آموخته مي‌شود نيز تلاش مي‌نمايد تا علوم و فنون را ترويج دهد كه در خدمت و پيشرفت جامعه اسلامي باشد.

در اين راستا وزارت علوم، تحقيقات و فناوري و دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزش‌عالي در برنامه سوم توسعه آموزش‌عالي اقداماتي را در خصوص تعميق ارزشهاي ديني و اسلامي شدن دانشگاه‌ها انجام دادند كه راهكارهاي اجرايي اتخاذ شده واقدامات مرتبط با آن را چنين مي‌توان برشمرد:

1. استخراج راهبردها و تشكيل ستاد اسلامي شدن دانشگاه‌ها: استخراج راهبردها از طريق مدنظر قرار دادن ديدگاه‌هاي حضرت امام خميني (ره) و مقام معظم رهبري و انجام مطالعات لازم در مورد آنها، تشكيل ستاد اسلامي شدن مراكز آموزشي به رياست وزير علوم، تحقيقات و فناوري و متعاقب آن تشكيل كميته‌هاي علمي، اعتقادي، فرهنگي و مديريتي و انجام فعاليتهاي متعدد براي استخراج راهبردها و ديدگاه‌ها مهمترين اقدامات انجام شده در اين مورد است.

2. تشكيل شوراي تخصصي ارزيابي سياستها و فعاليتهاي فرهنگي و اجتماعي: برنامه‌هاي معاونت فرهنگي به دليل كمبود منابع مالي فراگير نيست و تمامي دانشجويان را در بر نمي‌گيرد.

3. قانونمند كردن و حمايت از فعاليتهاي فرهنگي و سياسي دانشگاهيان: تلاش در جهت پيوستگي فرهنگ اسلامي، ملي و مقابله با انقطاع فرهنگي، تبيين شيوه‌هاي عملي براي ارتقاي نظام ارزشي، اعتبار و اقتدار اسلامي، علمي و اجتماعي دانشگاه به عنوان «دانشگاه اسلامي» ، حمايت از پايان نامه‌هاي تحصيلات تكميلي مرتبط با موضوعهاي فرهنگي و اجتماعي دانشگاه‌ها، تشكيل گروه مطالعات زنان، انتشار كتب و نشريات درباره موضوعهاي فرهنگي، برگزاري همايشها و كارگاه‌هاي فرهنگي و تجهيز كانونهاي فرهنگي، هنري و اجتماعي دانشجويان از جمله مهمترين سياستهاي اتخاذ شده در مورد امور اسلامي و فرهنگي دانشگاه‌هاست كه در مورد آنها اقدامات زير انجام شده است:

تدوين دستورالعمل جديد براي تدوين آئين‌نامه تشكلهاي اسلامي دانشگاهيان و تصويب و ابلاغ «آئين نامه كانونهاي فرهنگي دانشجويان» در سال 1380 از جمله اقدامات انجام شده در زمينه حمايت از تشكيل مجامع و نهادهاي فرهنگي و صنفي دانشجويان به شمار مي‌رود. اين امر به منظور پاسخگويي به نيازهاي متنوع و رشد خلاقيتهاي فرهنگي دانشجويان، سامان بخشيدن به درخواستها و تلاشهاي خود انگيخته فرهنگي، هنري و اجتماعي دانشجويان، حمايت و هدايت اين قبيل فعاليتها در جهت نيل به ارزشهاي متعالي اسلامي، ارتقاي سطح همكاري جمعي و بسط و تعميق فرهنگ مشاركت در امور دانشگاه‌ها، تأسيس و تقويت نهادهاي مدني و غير دولتي و قانونمندي حوزة فعاليتهاي فرهنگي دانشجويان براساس ضوابط تدوين شده است.

حمايتهاي مادي، معنوي و مديريتي از كانونهاي خود جوش مذهبي، فرهنگي، هنري و علمي دانشجويان، افزايش مشاركت اعضاي هيأت علمي دانشگاه‌ها در فعاليتهاي فرهنگي، هنري و اجتماعي از 2 درصد به 5 درصد، برگزاري جشنواره‌هاي فرهنگي و هنري، برگزاري همايش بزرگ كانونهاي فرهنگي و هنري، حمايت از انتشار بيش از 1000 عنوان نشريه دانشجويي در زمينه‌هاي علمي، اجتماعي، فرهنگي، سياسي، خبري، ورزشي و هنري، تجهيز كانونهاي فرهنگي، هنري و اجتماعي، انجام طرحهاي تحقيقاتي در مورد اسلامي شدن دانشگاه‌ها از قبيل «جوانان، بحران، هويت و دانشگاه» و « دانشگاه‌ها و جوامع اسلامي در چالشهاي سنت و تجدد»، از جمله ديگر اقدامات انجام شده در اين زمينه است.

تدوين آئين‌نامه حمايت از پايان‌نامه‌هاي مرتبط با مسأله فلسطين، قرآن و نهج‌البلاغه، تشكيل شوراي فلسطين و دانشگاه و شوراي قرآن و دانشگاه، تشكيل جلسات كارشناسي به منظور تعريف و تبيين مفاهيم فرهنگي، ديني و انقلابي و تبديل آنها به سياستها و برنامه‌هاي دانشگاهي، حمايت از ويژه برنامه‌هاي مراسم و مناسبتهاي مذهبي، طرحهاي تحقيقاتي مرتبط با موضوعات فوق، چاپ و توزيع كتب مذهبي، گسترش دفاتر مشاوره و برگزاري كارگاه‌ها و همايشهاي مربوطه، از جمله ديگر اقدامات انجام شده در اين زمينه است.

كمبود منابع مالي براي حمايت و گسترش فعاليتهاي فرهنگي، نداشتن الگوهاي قابل اعتماد براي برنامه‌ريزي‌هاي دانشگاهي، ‌منطقه‌اي و استاني و نبود تناسب ميان نگرشها و رفتارهاي مديران دانشگاه‌ها از جمله مشكلات اين بخش است.

4. حمايت از پژوهشها و همكاريهاي مشترك: تدوين گزارش عمومي از روند اسلامي شدن دانشگاه‌ها، همكاريهاي مشترك با وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، نهاد نمايندگي مقام معظم رهبري در دانشگاه‌ها، جهاد دانشگاهي، وزارت امور خارجه، مركز بين‌المللي گفتگوي تمدنها و مركز اسلامي لندن از جمله اقدامات انجام شده در اين زمينه است.

5. اصلاح و تدوين متون درسي بويژه دروس علوم انساني با توجه به متون اسلامي: ارائه متن راهبردي اسلامي شدن مراكز آموزشي به دست‌اندركاران آموزش‌عالي براي ايجاد زمينه‌هاي مشاركت جدي آنان براي بررسي و تحليل وضعيت موجود و استخراج روشها و برنامه‌هاي عملياتي واقع بينانه براي اسلامي شدن دانشگاه‌ها، از جمله مهمترين اقدامات انجام شده در اين زمينه است.

برخي از اين اقدامات در برنامه چهارم توسعه آموزش‌عالي نيز در حال انجام است كه ارزيابي آن را بايد در پايان اين برنامه (1388) انجام داد.

منابع:

1- احمد رجب زاده، دانشگاه و دين در ايران، تهران: وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، معاونت فرهنگي و اجتماعي، دفتر برنامه‌ريزي اجتماعي و مطالعات فرهنگي، 1381

2- محمود رئوفي، دانشگاه و توسعه فرهنگي، فصلنامه پژوهش و برنامه‌ريزي در آموزش‌عالي، شماره 2 (شماره مسلسل 10) سال سوم ، تابستان 1374

3- گزارش اقتصادي سال 1381 (گزارش نظارت بر برنامه)، بخش آموزش‌عالي، تهران: سازمان مديريت و برنامه‌ريزي كشور، معاونت امور فرهنگي، آموزشي و پژوهشي، ‌دفتر امور آموزش‌عالي، 1382

*عضو هيأت علمي مؤسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي

 

 
 

 
نام :

ايميل:
نظرات:

 
 
 
 

 


سند چشم انداز برنامه بيست ساله

قانون برنامه چهارم توسعه

برنامه پيشنهادی برای وزارت علوم، تحقيقات و فناوری

نظر شما راجع به کیفیت و جذابیت مطالب این شماره خبر نامه چیست؟



 

 

همه پيوندها

 

تمامي حقوق مادي و معنوي اين اثر متعلق به موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي مي باشد.